Tasavvuf Kültürü ve Edebiyatı Tezsiz Yüksek Lisans Programı - Ders İçerikleri

TSV 530 Tasavvuf Düşüncesi

Ders, tasavvuf metafiziğinin özellikle insan-evren-Allah ilişkisi konusunda asırlar boyunca oluşmuş ana başlıklarını ele alır. Tasavvufun İslâmî ilimler arasındaki y eri, felsefe ve teolojiye nispetle metodolojisi, bu metodolojiye istinat eden başlıca konuları, kadim bilgeliğin insan yaşamına ilişkin öğreti ve pratiklerinin İslâm düşüncesi ve pratiği üzerindeki etkileri incelenir.

İbnü’l-Arabî, Mevlâna, Yunus Emre, Ahmed Yesevî… gibi mutasavvıf düşünürlerin öğretilerindeki ana temalar, bu öğretilerin günümüz insanının bireysel ve sosyal hayatındaki yeri ve insanın “anlam arayışı”na katkısı dersin ana başlıkları arasındadır.

TSV 507 Osmanlı Türkçesi

Osmanlı Türkçesi olarak adlandırılan, Türklerin yaklaşık on asır kullandığı Arap alfabesi ile yazılmış metinleri okuma ve yazma, Türkçe kelime ve eklerin yazılmasına dair kurallar, Osmanlı Türkçesinde yer alan Arapça ve Farsça unsurlar 19 ve 20. yüzyıl metin örnekleri üzerinde ele alınır. Osmanlı Türkçesiyle yazılmış mensur ve manzum metinleri çevriyazıya aktarma becerisi geliştirilir. Osmanlı Türkçesine ait kelime haznesi gelişir.

TSV 504 Tasavvuf Tarihi

Tasavvuf Tarihi, İslam bilim tarihi, İslam kültür tarihi, İslam düşünce tarihi gibi tarih disiplininin birçok önemli disipliniyle alış veriş halindedir. Tasavvuf tarihini Hz. Peygamber’in hayatından itibaren başlatan ve tasavvufun nüvesini bu dönemdeki İslam toplumunun yaşantısında bulan bir bakış, tasavvufun türedi ve tarihsel bir disiplin olmak yerine, İslam’ın inanç ve pratik nosyonlarına yapışık bir perspektif olduğunu söyleyecektir. Bu bakışın izi sürüldüğü takdirde, tasavvufun, İslam tarihi boyunca yaşanan dönüşümleri kendi perspektifi içinde yorumlayarak kabukta değişen ama özde tutarlı bir biçimde aynı kalan öğretisiyle karşılaşılacaktır. Ders, tasavvufun kabuktaki değişimlerini dönemlerin toplumsal ve siyasi bağlamları içinde okumayı temin eden bir perspektif kazandırmak isterken, yanı sıra değişmeyen ve bir süreklilik içinde nesiller boyu aktarılan öğretinin izini de sürecektir. Dersin amacı, öğrencinin, Tasavvuf Tarihi’ni bütüncül olarak kavramasını, önemli dönüm noktalarından haberdar olmasını, yanı sıra Tasavvufla ilgili çağdaş meselelerin ve tartışma alanlarının arka planını yakından görmesini sağlamaktır.

TSV 515 Arapçaya Giriş

Bilimsel yöntem, her disiplinin özgün metinlerinin orijinal dilinde incelenmesini esas alır. İslâm düşünce geleneği içinde yer alan tasavvuf, hem kaynakları hem literatürü bakımından Arapça dil bilgisinin gerekli olduğu bir alandır. Bundan hareketle yer verdiğimiz bu ders, enstitümüz ile 29 Mayıs Üniversitesi Arapça Öğretim Merkezi (ARÖMER) arasında yapılan protokol çerçevesinde ARÖMER’in konuyla ilgili dil uzmanları tarafından verilmektedir. Dersin içeriği yüksek lisans programının muhtevası ve amaçlarına uygun şekilde oluşturulmuştur. Buna göre ders, herhangi bir Arapça dil bilgisi arka planına sahip olmayanlara yönelik verilen bir giriş eğitiminden sonra Osmanlı döneminde okutulan klasik yöntemi esas almaktadır. Daha sonra ana dili Arapça olan bir Uzman dilbilimci tarafından Modern bazı Arapça metinlerin inceleme ve müzakeresi yapılmaktadır. Dersin amacı, ele alınan dini ve tasavvufi kavramların orijinal dildeki işaret alanları hakkında bilgi ve farkındalık sahibi olmayı sağlayacak düzeyde bir dil bilgisi becerisini katılımcılarına kazandırmaktır.

TSV 532 Tasavvuf Klasikleri

Her disiplinin tarihsel serüvenini, o ilim dalına özgü terimleri, başlıca temsilcilerinin görüşlerini ortaya koyan klasikleşmiş eserler mevcuttur. Bu derste tasavvufun müstakil bir ilim dalı haline geliş süreci ve sonrasında yazılan klasikleşmiş eserler ve içerikleri incelenir. Sûfî literatürünün muhtevası, dini ve tasavvufi düşünce geleneğindeki yeri ve katkısı, kendisinden sonraki düşüncelere etkisi üzerinde durulur.

TSV 534 Tasavvuf Kültür ve Sanatı

İslâm düşünce geleneği göz önüne alınarak söylenecek olursa tasavvuf daha ziyade İslâm düşüncesinin estetik yönüne yoğunlaşmıştır. Mevlânâ, Hünkar Hacı Bektaş-ı Velî, Yunus Emre, Hacı Bayramı Velî, Niyazi Mısrî gibi daha birçok mutasavvıfın hayatı ve öğretileriyle şekillenen bu tasavvufî zemin zamanla kendisine özgü bir kültür ve sanat anlayışı ve bununla ilgili eserler vücuda getirmiştir. Şiir ve edebi metinlerden halk hikâyelerine, bebek ninnilerinden musikiye, atasözlerinden kaligrafi ve mimariye kadar birçok alanda tasavvufî kültür ve sanat anlayışının izleri görülmektedir. Zamanla bu anlayış tekke edebiyatı, tekke musikisi, tekke enstrümanları, ilahisi, nefesi devranı, sema’ı ile kendi kültür ve sanat anlayışını, ayin ve ritüellerini oluşturmuştur. Ders, tasavvufun antropolojik ve folklorik yönü yanında tasavvuf kültürünün kültür çalışmaları arasındaki yerini, tasavvufi bakış açısının ortaya çıkardığı sanat felsefesinin günümüz sanat felsefesi yaklaşımları içindeki yerini inceler.

TSV 536 Tasavvuf Edebiyatı ve Metin Tahlilleri

Tasavvufî Türk edebiyatının başlangıcı, gelişimi, kaynakları, geleneği, Türk edebiyatındaki yeri, biçim ve muhteva özellikleri, nazım türleri, tasavvuf terimleri, tasavvuf edebiyatının önemli temsilcileri ele alınır. Metin tahlilleri ile din, tasavvuf ve ahlâkın edebiyat ile ilişkisi, edebî metinlerdeki tasavvufî muhteva tanıtılır. Edebiyata yansıyan tasavvuf bilgisini araştırma ve değerlendirme becerisi edinilir.

TSV538 Tasavvuf Ahlakı

Tasavvufun ahlak üzerindeki tesirinin ölçülmesi için nazari ahlak ve pratik ahlak üzerinde durulması amaçlanmaktadır. Nazari ahlak prensiplerinin öğretilmesi ile konunun bilimsel altyapısı hazırlanacaktır. Pratik ahlak konusu da bu temele dayalı olarak ortaya konmaya çalışılacaktır. Canlı birer örnek olması bakımından Hz. Peygamberin hayatından ve bazı örnek şahsiyetlerin güzel ahlakından örnekler sunulacaktır. Böylece gerek fertlerin gerek toplumun güzel ahlaki değerlerinin korunmasına yönelik katkı sağlanmaya özen gösterilecektir.

Ders kapsamında tasavvufun İslami ilimler içerisindeki yeri, ahlak eğitimi ve tasavvuf, ahlaki unsurlardan; izzet, mürüvvet, vakar, haya, tevazu, feragat, sabır, şükür, hilim vb. kavramlara yer verilecektir. İnsandaki üç kuvvetin ahlakla ilişkisi, Hz. Peygamber’in hayatından güzel ahlak örnekleri ile İslam ümmetine yansıyan güzel ahlak örnekleri işlenecektir. Diğer taraftan Kitap ve Sünnet ışığında züht, takva, muhabbet, tevekkül, kanaat ve çalışma anlayışı vb. kavramlar üzerinde durulacaktır. Ayrıca tasavvufun, ahlakı güzelleştirme metodu vurgulanacaktır.

TSV540 Arapça Metinler

Tasavvuf literatüründe Osmanlıca, Arapça, Farsça dili önemli bir yer tutmaktadır. Osmanlıcayı bilmek için de önemli ölçüde Arapçayı bilmek gerekir. Tasavvuf bilim dalını meslek edinen talebelerin bu alandaki klasik ve edebi kaynakları birinci elden okumaları önem arz etmektedir. Bu metinleri, özellikle Tasavvuf klasiklerinden seçmek suretiyle, Arapça metin tahlilleri yapılacaktır. Ders kapsamında yapılacak yakın ve uzak okumalar çerçevesinde önemli mutasavvıflar ve bazı eserleri de konu edilmiş olacaktır. Metinler aşağıdaki kaynaklardan okutulacaktır: El-Luma’, Sarrac, İhyau Ulumi’d-Din, İmam Gazali., Et-Taarruf, El-Kelabazi, Er-Risaletu’l-Kuşeriye, El-Kuşeyri, Edebu’d-Din Ve’d-Dünya, El-Maverdi, İhyau Ulumi’d-Din, İmam Gazali, Ahalaku’n-Nebi, Ebu’ş-Şeyh El-Asbahani., Hilyetu’l-Evliya, Ebu Nuaym. Kur’an’da Hz. Peygamberin eşsiz bir ahlaka sahip olduğu vurgulanmıştır. Bu ahlak Kur’an ahlakıdır. Tasavvuf erbabı ahlak ilkelerini kuşkusuz kitap ve sünnetten almışlardır. Bu derste Hz. Peygamberin hayatında gösterdiği bu güzel ahlak örneklerinin yer aldığı metinler okunacak. Yine metibler kapsamında, Hz. Peygamberin ders halkasında oturmuş sahabe ve daha sonra gelip te kitap ve sünnet ışığında terbiye almış büyük zatların güzel ahlakından bazı örnekler sunulacaktır.

TSV542 İngilizce Tasavvuf Metinleri

Bu derste, klâsik dönem Sufilerinin eserlerinin İngilizceleri çalışılacaktır. Dersin en önemli amacı öğrencinin İngilizce tasavvuf metinlerini okuyup anlaması ve akademik İngilizce kullanarak araştırma yazıları hazırlamak becerilerinin geliştirilmesidir. Okunacak metinler içerik analizleriyle yakından değerlendirilecektir. Kullanılan temalar, semboller ve terimler üzerinde derinlemesine durulacaktır. Sufilerin dünyasına İngilizce birincil ve ikincil kaynaklar aracılığıyla pencere aralamaya gayret ederken Cafer-i Sâdık'ın Kurân tefsiri, Rabia Adeviye'den şiirler, Kuşeyrî Risâlesi, Serrâc'ın el-Lümâ'sından, Ruzbihan Bakli'nin Abherü'l-âşıkîn kitabından "âşık ve mâşûkun ahlâkını," Allah aşkının şehîdi Hallâc-ı Mansur'un Kitâbü't-Tavâsîn'ininden "Ezelî Nur Olan Hz. Muhammed" kısmını, Feridüddin Attar'ın Tezkîretü'l-Evliyâ'sından, Mevlânâ Celâleddin Rûmî'nin Mesnevî'sinden parçalar okutulacaktır.

TSV 544 Mevlânâ Düşüncesine Giriş

Mevlâna, İslâm tasavvufunun yetiştirdiği müstesna şahsiyetlerden biridir. Özellikle aşk konusundaki görüşleri ile tasavvuf tarihinde âşıkların kutbu olarak görülmüştür. Ona izafeten kurulan Mevlevîyye asırlar boyunca Selçuklular ve Osmanlı döneminde sanatkâr yetiştiren birer güzel sanatlar akademisi işlevi görmüştür. Bu derste görüşleri ile Doğu ve Batıda birçok araştırmanın konusu yapılan Mevlâna’nın düşüncesinin kaynakları, başlıca temaları, sûfî düşünce geleneğindeki yeri, Mevlânâ’dan esinlenerek oluşan Mevlevilik kültürünün esasları ele alınır. Mevlânâ’nın yaşayıp eserlerinde yer verdiği konuların günümüz insanı ve sorunlarına nasıl çözümler ürettiği hususu üzerinde durulur.

TSV 502 Tasavvufi İrfan Işığında Kur’ân ve Sünnet

Bilindiği üzere Kur’ân ve Sünnet, İslâm düşünce ve medeniyetinin temel kaynaklarıdır. İslâm düşüncesi bu temel kaynakların algılanma ve yorumlanmasına göre çeşitlilik arz etmektedir. Teoloji, felsefe, fıkıh vb. her disiplin bu kaynakları kendi metotlarına göre yorumlamışlardır. Tasavvufun aklın yanında bilgi kaynağı olarak deruni keşf tecrübesine yer vermesi ilk dönemlerden itibaren mutasavvıfların bu metinleri görünür anlamıyla bağlantılı olan ancak ilk bakışta sadece dil bilgisi ile fark edilemeyen derin anlamlar görmelerine zemin hazırlamıştır. Asırlar boyunca yapılan bu yorumlar dini düşüncedeki yüzeysel tek düzeliğin çeşitlenmesine de katkı sunmuştur. Bu derste mutasavvıfların bu yorumlarının çeşitli örnekleri, tarihsel serüveni, istinat ettiği ilkeler, geçerlilik şartları ve bu yorumlardan ortaya çıkan ontoloji, epistemoloji ve etik değerler üzerinde durulacaktır. Bu yorumların İslâm düşüncesi içindeki yeri incelenecektir.

TSV 546 Tasavvufî Türk Edebiyatında Zirve Şahsiyetler

Tasavvufî Türk edebiyatını muhtevası, geleneği, kaynakları ile tanımak üzere on üç ve on dokuzuncu yüzyıllar arasında yaşamış sûfî şairlerin eserleri ele alınır. Tasavvuf edebiyatının zirvedeki şairlerinin şiir yazmaktaki temel gayeleri, bu edebiyatın muhtevasını oluşturan Kur’an-ı Kerim ve hadis kültürü ile ahlakî ve tasavvufî düşünce ortaya çıkarılır.

TSV 548 İbnü’l Arabî Düşüncesine Giriş

Muhyiddin İbnü’l-Arabî, kendisinden önceki İslâm düşünce geleneğini, sûfî tecrübenin verileriyle sistematik tarzda izah etmiş olması hasebiyle tasavvuf tarihinin en önemli sûfîleri arasında yer alır. Çoğu sûfî düşünür tarafından bu konudaki en önemli bilge (Şeyhü’l-Ekber) vasfıyla anılır.

Tasavvufi düşüncenin ontoloji, epistemoloji ve etik alanındaki temel esaslarını şekillendiren birçok mutasavvıf düşünür ona izafe edilen “Ekberî İrfân Geleneği” içinde yetişmiştir. Kendisine ait 550 civarında eser olduğu tahmin edilmekte ve bunların yaklaşık 245inin günümüze ulaştığı bilinmektedir. Bu düşüncenin esasları Doğuda hemen bütün sûfî düşünürleri, Batıda Dante’den Voltaire’e birçok düşünürü ve düşünce sistemini geçmişte ve günümüzde etkilemiştir. Halen etkilemeye devam etmektedir. Derste İbnü’l Arabî düşüncesinin esasları, başlıca kavramları, varlık konusundaki görüşleri, kendisinden sonraki döneme tesirleri ve günümüz dünyasında İbnü’l Arabî araştırmaları üzerinde durulmaktadır.

TSV 550 Tasavvuf ve Psikoloji

Ruh ve bedenin birbirini etkilediği düşüncesinden hareketle, tasavvuf ve psikoloji disiplinleri üzerinden insana ruh-beden bütünlüğü ile nasıl bakılması gerektiğine dair bilgi ve imkânların genişletilmesi ve geliştirilmesine yönelik bir derstir.

Ders, insan davranışlarını deneysel metotla inceleyen psikoloji biliminin bu alandaki katkıları ile tasavvufun ilgili konulardaki on dört asırlık tecrübesini, hikmet ve bilgeliğini multi-disipliner bir anlayışla ele alır. Ders, tasavvuf ve psikoloji alanlarında uzman iki öğretim üyesi tarafından iki alanın kesişen konuları etrafında benzerlikler ve farklılıkları cihetiyle verilir. Derste ele alınan çalışmalarla ve incelenen metinlerle insanların temel psikolojik sorunları ve davranış bozukluklarına, tasavvufun bakış açısının sunabileceği çözüm yolları ile tasavvufun teorik konularına psikolojinin nasıl pratik çözümler üretebileceği konuları incelenir.

TSV 552 İslam Düşünce Tarihi

İslâm düşünce geleneğini bütüncül bir tarzda anlamaya yönelik bir derstir. Felsefe, kelâm ve tasavvuf karşıtlığı şeklinde sunulan yaklaşımlar yerine İslâm düşünce tarihini bütüncül bir yaklaşımla anlamayı esas alır. İslâm düşünce akımlarını kendi dinamikleri içinde inceler. Antik Grek dönemi eserlerin tercümesinden Kindi, Farabi ve İbn Sina gibi Müslüman filozofların felsefe, din, metafizik konularındaki yaklaşımlarını öncelikle ele alan ders, Gazzali ve İbn Rüşd ile devam eden kelamî yaklaşımın tezahürlerini ve nihayet bunlardan sonra gelen İbnü'l-Arabî gibi sufilerin benzer konuları keşif metoduyla nasıl ele aldığını İslâm düşünce tarihindeki bütünlük ve yerleri bakımından ele alır.

TSV 554 19. Asır Sonrası Türkiye ve Dünyada Tasavvufi Akımlar

Tasavvuf tarihi dersinde tasavvufun ortaya çıkışı, oluşum ve gelişim evreleri, başlıca sûfî tarikatları hakkında bilgi sahibi olan öğrenciler bu derste 19. Asır sonrası konunun Türkiye ve Dünyadaki genel durumu hakkında ana hatlarıyla bilgi edinir. Batıda ve İslâm coğrafyasında sûfî hareketlerin nüfuz ve tesiri, ihtida hareketlerindeki rolü konularında bilgi sahibi olur. Günümüzdeki mevcut akımlar ve yer verdikleri konular ile klasik dönem akımları arasında mukayese ve yorum yapma imkânı bulur.

TSV 556 Farsça

Klasik Türk edebiyatında önemli yeri olan Fars dilinin temel gramerini öğrenmek ve Türk şiirinde geçen Farsça kelime ve kavramları anlamaya yardımcı olmak; klasik Fars şiirinden örnek metinlerin okunup Türk edebiyatı ile karşılaştırma imkânı sağlamak üzere temel dilbilgisi konuları ele alınır, örnek metinler üzerinde uygulama yapılır.

TSV 524 Araştırma Yöntemleri

Bu ders, birçok kaynaktan gelen ancak anlamlandırılması giderek zorlaşan verilerin anlamlandırılması ve kullanılabilir hale getirilme süreci olan araştırma yöntemlerinin temellerini açıklamayı amaçlamaktadır. Öncelikle sosyal bilimler araştırmalarındaki metodoloji konusuna eğilen ders, ilgili örneklerle; araştırma planlaması, araştırma modellemesi, örnekleme, veri toplama ve verilerin analizi gibi aşamaların nasıl yapılacağına dair bilgi vermektedir. Daha sonra tasavvuf kültürü ve edebiyatıyla ilgili bir makalenin yazımında takip edilecek yöntem hakkında örnek makaleler üzerinden bilgi verilecek ve deneme makaleler yazdırılacaktır. Bu makaleler ile öğrencilerin temel kavramları öğrenmesi ve ileri araştırma uygulamaları için ihtiyaç duydukları düşünce yapısının kavratılması amaçlanmaktadır.

TSV 526 Mesleki Metinler

Derste Arapça, Farsça, Osmanlıca ve İngilizce dillerinde yazılmış klasik ve çağdaş metinlerden seçilen tasavvufi metinler takip edilecektir. Öğrencinin ilgili olduğu dildeki tasavvufi kavramlara aşinalığını artırmayı hedefleyen bir derstir. Tasavvufî terimlerin özellikle İngilizce doğru karşılıklarının bulunmasına yönelik belirli konularla sınırlı sözlük ve terim çalışmaları yapılacaktır.

TSV 528 İslam Medeniyeti Tarihi

İslâm öncesi dönemde Arap yarımadasının kültüründen başlayarak, Tevhid İnancı ve Hz. Muhammed'in Peygamberliği, Hicret ve Yesrib şehrinin Medine oluşu, Medine Anayasası ile İlk Müslüman Şehir Devletinin Kuruluşu, Hz. Peygamberin Vedâ Hutbesi, 4 Halife Dönemi, Müslümanların Sünnî ve Şii olarak bölünüşü, Müslümanların topraklarını genişletmesi, İslâm âlim ve sanatkârlarının yükselişi, Bağdat ve Endülüs Emevî hükümdarlığı, Abbasiler, Selçuklular, İslâm Tasavvufu, ilim ve sanat, Üç büyük Türk İmparatorluğu: Osmanlılar, Safevîler, Babürler, Küresel ekonomik hareketlilik ve okyanus aşırı ticaret, toprak kayıpları, reformlar ve yeni uyanışlar, târihî, siyâsî, sosyal ve kültürel açıdan dünya tarihi ve medeniyeti içerisinde İslâm medeniyetinin yeri ve önemini öğrenmek için çalışılacaktır.

Geniş bir coğrafyada kurulan Müslüman siyâsî hükümranlık üniteleri kaydedilen bütün gelişmelerin tesbiti için pusula olarak kabullenilmiştir. Müslümanların 14 küsûr asır boyunca bilim, sanat, mimârî, müzik alanlarında gerçekleştirdikleri medeniyet ve dünya tarihine katkıları basılı ve görsel malzemeyle çalışılacaktır. Dersin içeriği 7 târihî kısımda birincil ve ikincil kaynaklardan yararlanılarak incelenecektir:

1. "Oluşum ve Yönelim" dönemi 500-634, 2. "Dönüşüm ve Billurlaşma" dönemi 634-870, 3. "Parçalara Ayrılma ve Başarı" dönemi 970-1041, 4. "Göç ve Yenilenme" dönemi 1041-1405, 5. "İttihat ve Genişleme" dönemi 1405-1683, 6. "Islahat, Bağımlılık ve Kurtuluş" dönemi 1683-günümüze, 7. "İslâm ve Küreselleşme: Dolaşım Çağı

TSV 558 Tasavvuf ve Dinler Tarihi

Dinler ve dini inançlar, ilkel kabilelerden en gelişmiş toplumlara kadar birçok toplumda insan davranışlarını ve faaliyetlerini yönlendiren hususların başında gelir. Bunlar arasında bir vahiy geleneğine dayalı semavî dinler yanında farklı zaman, coğrafya ve kültürde ortaya çıkmış beşeri dinler ve dini gelenekler de mevcuttur. Dinin aslı nedir, sorusuna bazı düşünürler, bu sorunun cevabının kutsalın doğrudan tecrübe edildiği mistik cihetinde aranması gerektiği şeklinde cevap verir. Bu derste dinlerin daha ziyade dinler tarihi disiplininde ele alınan fenomenolojik özelliklerinden ziyade yaşayan dünya dinlerinin mistik unsurları ve bunların tasavvuf ile irtibatı, benzerlik ve farklılıkları, kadim bilgelik geleneğindeki yeri, dinlerin coğrafya ve kültürel ihtiyaçların ötesindeki hakikatinin ne olduğuna dair konular ele alınır.

TSV 559 Proje Geliştirme ( Dönem Projesi Hazırlığı)

TSV 580 Dönem Projesi